KTHIMI I BIRIT TE HARRUAR / Promovimi i librit të P.Traboinit në Tuz

  KTHIMI I BIRIT TE HARRUAR 

Në Tuz u promovua libri “Flamuri në Deçiq 1911″ i Palok Traboinit

Më 22 nëntor 2012, në QKI “Malësia” në Tuz, në organizimin e SHKA “Dedë Gjo Luli” nga Traboini, u bë promovimi i librit “Flamuri në Deçiq 1911″ të Palok Traboinit (Gojçaj), atdhetarit dhe shkrimtarit, mësuesit të parë të Hotit dhe sekretarit të Ded Gjo Lulit, pjesëmarrës i Kryengritjes së Malësisë së Madhe 1911. Libri ka dalë nga shtypi para pak ditësh, në 100 vjetorin e shpalljes së pavarësisë së shtetit shqiptar dhe është përgatitur nga biri i Palok Traboinit, Koleci. Moderatori i programit, në fillim, tha se edhe ky promovim i kushtohet, si një kontribut modest, 100 vjetorit të shpalljes së pavarësisë së shtetit shqiptar në  Vlorë.
Megjithëse ishte ditë pune dhe përveç kësaj programi u mbajt në orët e hershme te pasditës, publiku numëronte një numër të konsiderueshëm njerëzish, të të gjitha moshave dhe shtresave: nxënës, studentë, punëtorë të arsimit dhe të profileve të tjera, si dhe mjaft intelektualë të Malësisë.
Fotografia e madhe e Palok Traboinit (1888-1951) stoliste foltoren, kurse programi filloi me një pikë folklorike të SHKA-së “Ded Gjo Luli”, një këngë “përkrye-krahu” të kënduar nga Marash Dushaj.
I pari në foltore doli profesori i filozofisë, Mark Dushaj, i cili publikut i shprehi mbresat dhe përshtypjet e veta për librin që promovohej, të parë në një këndvështrim të gjerë filozofiko-historiko-estetik. Ai kryengritjen e malësorëve në vitin 1911 e trajtoi duke e krahasuar  me luftrat e shekullit XV që ka përshkruar Marin Barleti, pra si një vazhdimësi  historike kurrë të ndërprerë. Poemën “Lufta e maleve” ai e quajti poemë historike dhe vlerësoi lart artin dhe sidomos porositë e saj.
Shkrimtari Anton Gojçaj
Pas tij, Anton Gojçaj paraqiti përmbajtjen e librit dhe, përveç tjerash, në kumtimin e vet ai theksoi se kjo poemë është shkruar në vitin 1911, botimin e parë të pjesshëm e pati në Shkodër në vitin 1962, kurse botimin e parë të plotë në vitin 1995. Gojçaj poemën “Lufta e maleve”  e trajtoi në raport me letërsinë popullore, duke tërhequr vërejtjen se atë duhet parë në kontekstin dhe rrethanat objektive të vendit dhe kohës kur është shkruar.
Shkrimtari Pandeli Koçi kishte ardhur për këtë promovim nga Tirana dhe me këtë rast ai para auditorit të Malësisë tha ndër të tjera se “Lufta e maleve” e Palok Traboinit i duket si një “Lahutë e vogël e Malcis’” e P. Gjergj Fishtës.  Pandeli Koçi vlerësoi lart luftëtarët e Malësisë duke mos e fshehur pakënaqësinë e vet lidhur me “harresën” e këtyre fatosave atdhetarë nga institucionet shoqërore dhe kulturore të shtetit amë.
Në fund publikut iu drejtua edhe mysafiri ekskluziv, shkrimtari Kolec Traboini, biri i Palok Traboinit. Fjalimi i tij ishte i frymëzuar, dhe mjaft emocionues, me ç’rast ai, por edhe ndonjëri në publik, me vështirësi i përmbajtën lotët.  ”Unë nuk jam kryefjala këtu, jam thjesht një kundrinë”, theksoi Kolec Traboini duke aluduar në figurën e babait të vet dhe librin që ishte objekt i promovimit. Koleci pastaj foli me shumë respekt jo vetëm për babain e vet, por edhe për Ded Gjo Lulin, Kolë Marash Vatën, Nikë Gjelosh Lulin e heronjtë e tjerë të luftës së vitit 1911, që janë edhe personazhe të poemës “Lufta e maleve”. Ai tregoi ndër të tjera, disa episode nga jeta e vet, ku përshtypje la rasti kur ai pas rënies së diktaturës komuniste Koleci vizitoi vendlindjen e atit të vet, Traboinin, me ç’rast, siç tha vetë, kur shkoi bashkë me të birin te Kroni i Traboinit i tha atij: ” Këtu kanë pirë gjyshi, stërgjyshi dhe të gjithë të parët e tu! Pi edhe ti ujë në këtë krua!” Në fund, ai e falënderoi SHKA-në “Ded Gjo Luli” për organizimin e promovimit, Këshillin Nacional të Shqiptarëve në Malin e Zi për sponsorizimin, folësit për vlerësimet që dhanë dhe publikun e Malësisë për pjesëmarrjen dinjitoze. Të gjithë librat që kishte sjellë me vete Koleci i shpërndau falas.
Promovimi u mbyll me dy pika muzikore të SHKA “Ded Gjo Luli”: një këngë me lahutë nga Lucë Pjetër Gojçaj dhe një këngë nga grupi. Gjatë gjithë kohës sa zgjati programi, djemtë dhe vajzat e SHKA “Dedë Gjo Luli” qëndruann në skenë, në veshje kombëtare, me flamurin kombëtar në dorë.

SHKA “Ded Gjo Luli" 

Kolec Traboini, i biri i autorit të librit përshëndeti dhe falenderoi shoqatën Ded Gjo Luli, Këshillin Kombëtar të Shqiptarëve në Mal të Zi dhe pjesmarrësit në këtë promovim.

Qendistarët e vogla të flamurit pjesë e koncertit që u dha me këtë rast.


Pamje nga salla
Këngë me lahutë nga Lucë Pjetër Gojçaj

Një foto dhe një shkrim nga fëminija e Palok Traboinit

 

Një foto dhe një dorëshkrim nga fëminija e Palok Traboinit

 NJE LAJM I GEZUAR

Një ditë, kur isha vetëm në këndin tim duke lexuar mësimin e gjeografisë, papritur hapet dera dhe shoh
të vijë drejt meje mësuesin tim të dashur, me një pamje të qetë që më thotë:
- Paul, të shoh shumë të trishtuar sot, apo jo? Përse duhet të jesh kaq melankolik.
Nuk u përgjigja. Ndërkohë ai vazhdoi:
- Duhet të gëzohesh sepse unë do të jap një lajm që do të ngrejë zemrën peshë. Sepse të kam blerë një armë të bukur që ti e dëshiroje kaq shumë.
Atëherë nuk munda ta mbaja më gëzimin dhe u ngrita pa humbur asnjë minutë duke ju hedhur në qafë mësuesit tim e duke e përqafuar me krahë hapur.
Për të vertetë u gëzova shumë, sa nga sytë më rrodhën lotë të nxehtë. Ky ishte një lajm shumë i bukur e i gëzueshëm për mua e unë nuk kam për ta harruar kurrë.

Shkodër, 3 mars 1907

NDARJA ME MESUESIN TIM

Dhe dita e trishtuar erdhi. Tashmë filluan pushimet dhe pas disa momenteve unë do të jem ndarë nga mësuesi im i dashur sepse do të shkoj në familjen time në Malësi. Jam i hidhëruar shumë nga kjo ndarje por më thërret detyra e fëmijës ndaj prindit për të bërë atë që më takon, tashmë që jam shumë kohë i larguar prej tyre. Të gjithë të dashurit e mi më presin nga momenti në moment. Mbi të gjithë nëna ime e shkretë, Nora, që më pret gjithmonë me krahë hapur për të më puthur dhe përqafuar.
Tashmë kuajt janë tek porta dhe më presin. Valixhet e mia janë gati dhe ndërkohë që qëndroja me kokën e mbështetur në grushta hapet dera e dhomës dhe shfaqet mësuesi im Andrea i cili më thotë:
- Eja pra Paul dhe mos qaj, sepse do të shihemi pas tre muajve dhe do të jemi përsëri bashkë.
Mora pak kurajo dhe u ngrita, por për të thënë të vërtetën faqet më dridheshin akoma dhe nuk munda t’i
mbaja lotët. Pasi u përshëndeta me të gjithë familjen e mësuesit dhe shokët, pasi u përqafova dhe me mësuesin, bëra përshëndetjen e fundit, hipa në kalë dhe u nisa.
Mësuesi im dukej edhe ai i prekur, sepse deri sa m’u zhduk nga sytë, shihja të nderë në ajër shaminë e tij
që tundej dhe më përshëndeste.
E përfundoj këtë përshkrim me shpirt të mallëngjyer, por më mban shpresa se pas pushimeve do të takohem përsëri me mësuesin tim të dashur.

Shkodër, 24 qershor 1907
PALOK TRABOINI
Nga libri i hartimeve shkollore frengjisht.

Nga libri i sapobotuar i Palok Traboinit "FLAMURI NE DEÇIQ"
promovimi i të cilit bëhet në Tuz, qendra e Malësise ku ka lindur
dhe në Prizren ku ka shërbyer mësues në vitet 1909-1912. 

Mësuesi ka qënë Andrea Skanjeti burri i Motrës Tone, dhe Palok Traboini është rritur në shtëpinë Skanjeti meqë kishte mbetur jetim që i vogël.

“FLAMURI NE DEÇIQ” I PALOK TRABOINIT


“FLAMURI NE DEÇIQ” I PALOK TRABOINIT

Një libër me dëshmi historike për Kryengritjen e vitit 1911
 Në kuadrin e 100 vjetorit të pavarësisë vjen në botim libri “Flamuri në Deçiq” me autor Palok Traboini (Gojçaj). Gjithçka që ka të bëjë me krijimet e Palok Traboinit janë botuar pjesërisht më parë apo kanë mbetur në dorëshkrim dhe i takojnë viteve 1908-1911. Libri përfshin katër kapituj që paraqesin aspekte të ndryshme të krijimtarisë e të jetës së këtij autori që gjithashtu ka qenë një veprimtar i njohur në vitet e pavarësisë si  gazetar, mësues e si luftëtar. Ai ka qenë sekretar i Ded Gjo Lulit dhe i ngarkuar prej tij ka sjellë përmes Dalmacisë flamurin e porositur në Vjenë nga Alardo Kastrioti për kryengritësit shqiptarë të Malësisë së Veriut, flamur ky i njohur nga fotografia e Marubit fiksuar me emrin Flamuri i Deçiqit apo ndryshe Flamuri i Ded Gjo Lulit.
Kapitulli i parë përfshin veprimtarinë e Palok Traboinit si një ndër publicistët e parë të  pavarësisë me shkrimet në gazetën “Bashkimi” të Dom Ndoc Nikës, duke përshirë artikuj e kryeartikuj. Ndër to ka shkrime si “Lidhësia forcon kombin” në të cilën kërkohet një unitet kombëtar për të patur përparim në mes të kombeve të tjerë të Europës, shkrime mbi ilirët e pellazgët që evokohen qëllimisht për të ngjallur krenarinë si komb i lashtë, për përhapjen e arsimit e të dijes në popull apo edhe për plagën e thellë shoqërore të gjakmarrjes.
Në kapitullin e dytë me dorëshkrime shkollore vijnë të përkthyer nga frëngjishtja disa prej shkrimeve që mbajnë vitin 1908 si ai për Gjergj Kastriotin-Skënderbeun, për Washington-in, Ligurkun si dhe disa ngjarje nga jeta në shkollën e mesme teknike italiane në Shkodër ku ai ka qenë student.
Padyshim interesin më të madh e ka poema “Lufta e maleve” e shkruar në Prizren në vitin 1911, në të cilën ai duke qënë pjesmarrës aktiv në Kryengritjen e Malësisë së Madhe e përshkruan këtë ngjarje të madhe historike me rreth 1700 vargje. Një poemë epiko-historike me ngjarje dhe heronj realë.
P.Traboini me Ded Gjo Lulin dhe At Gjergj Fishten

Padyshim kjo poemë veç vlerave artistike ka një rëndësi të veçantë se është shkruar nga një njeri që i ka parë ngjarjet me sy dhe ka qënë vetë në të gjitha betejat e zhvilluara. Aty gjen emra personazhesh historikë që nga Ded Gjo Luli, Nik Gjelosh Luli, Kol Ded Gjo Luli, Deli Meta, Mirash Luca, Tom Nika, Ded Preci, Gjelosh Gjoka e të tjerë. Por i thuret hymn edhe trimave që bien e ndër ta Kol Marash Vatës, Gjon Ujk Çekut e trimave të tjerë të rënë për liri.
Moment të veçantë në poemë zë ai kur Ded Gjo Luli u kërkon djemve të shkojnë e të vënë flamurin e Skënderbeut në maj të Bratilës së Deçiqit.
Shkrimet e studiueve Hamit Boriçi, Fran Camaj, Gjovalin Shkurtaj dhe Fatmir Terziu mbi disa tipare tipare të publicistikës dhe analiza të poemes historike të Palok Traboinit përbëjnë kapitullin e tretë të librit “Flamuri ne Deçiq”.
Kapitulli i katërt vijon me dëshmitë e ish-nxënësve dhe bashkkohësve mbi  veprimtarinë e mësuesit dhe luftëtarit të dy luftrave kombëtare duke përfshirë dhe luftën e Koplikut 1920, Palok Traboini e në vazhdim kujtimet e të birit Kolec Traboini, i cili, anipse i mbetur jetim që në moshë të vogël, nëpër vite ka arritur të mbledhë plot materiale e fakte mbi jetën e prindit të munguar. Shënimet e birit për Atin mbajnë titullin “Një kërkim që fillon e nuk mbaron kurrë”.
Libri mbyllet me një album fotografik të nxjerra nga Fototeka Marubi ku Palok Traboini shihet bashkë me Ded Gjo Lulin e krerët e Malësisë që në vitin 1908,  në mes të një grupi të vogël që Kel Marubi e ka shënuar “Disa luftëtarë të Deçiqit”, një foto tjetër ku Palok Traboini  është bashkë me At Gjergj Fishtën, At Anton Arapin, At Benardin Palaj,  At Martin Gjokën, At Marin Sirdanin, Simon Rrotën, Kol Gurashin, Kolë Kamsin, Ndue Palucën e të tjerë si trupa mësimore e shkollës së fretënve në vitin 1924. 
Dëshmitë që sillen në këtë libër plotësojnë një kuadër të munguar të ngjarjeve historike të Kryengritjes së Malësisë së madhe 1911, por edhe sjellin në vëmendje një figurë atdhetare të lënë në heshtje, publicistin, poetin, mësuesin e parë të Malësisë së Madhe, sekretarin e Ded Gjo Lulit dhe luftëtarin e flamurtarin e Deçiqit - Palok Traboini.

George Washingtoni - by Palok Traboini, Albania 1907









The beginning of essay written in French by Paul (Palok) Traboini, a student at the Italian School of Trade in Shkodra, Albania. Always aspiring freedom for his homeland, Palok chose as subject for his essay the figures of prince Scanderbeg and that of George Washington first President of the United States of America during 1789-1797.

These essays were in the following dates
June 5 and October 18, 1907.
Shkoder - Albania


THONI GJITHMONË TË VERTETËN !

Xhorxh Washington, një nga themeluesit e Republikave të Shteteve të Bashkuara, i cili qe president i parë nga 1789 gjer më 1797, njihej qysh në fëmijni për ndershmërine dhe drejtësinë e karakterit të tij.
Në moshën gjashtë vjeç, atij i bënë si dhuratë një sëpatë me të cilën priste çdo gjë që i binte në dorë.
Me që i ati kishte një kopësht me shumë pemë portokallesh, një ditë ai nisi t’i binte fort me sëpatë njëres prej tyre. Sapo i ati e pa trungun e saj të plagosur, shpertheu nga zemërimi dhe pyeti njerëzit e familjes se, kush ishte autori i kësaj dhune, duke shtuar se për këtë, ai do të ndëshkohej rëndë.
Në atë çast, mbrriti djali i tij Xhorxh dhe i ati, i cili s’mbahej nga inati dhe zëmërimi, e pyeti në se e ai e njihte vallë fajtorin. Djali i urtë që ishte vertet i sinqertë, nuk e zgjati por pohoi gjithëçka, duke thënë : Ati im i dashur, nuk dëshiroj të të gënjej ; jam unë që e kam bërë këtë faj.
I ati, i prekur nga ky rrëfim plot sinqeritet, u çlirua nga zëmërimi.
Hajde, biri im, tha ai, hajde në krahët e mia të më ngushëllosh. Ti ke vepruar keq, por sinqeriteti yt më shtrëngon të të fal.
Dhe i ati, vazhdoi pastaj me këto fjalë plot moral : bijt e mij çfardo që t’i u ndodhë në jetë, thoni vetëm të vertetën.

         Në Shkodër të Shqipërisë me 18-10-1907

                           PALOK TRABOINI
       Origjinali në frengjisht.  
                      


Në foto autori i dorëshkrimit Palok Traboini në vitin 1908
pas mbarimit Shkollës së Mesme Tregtare Italiane në Shkodër.

Palok Traboini, teacher, poet, warrior



Flamuri i Deçiqit 1911.


PALOK TRABOINI 1888-1951
Curriculum Vitae
As a State, Albania was formed recently - in the early 20th century when after many wars she proclaimed independence on November 28, 1912 – but history knows this peoples from the most ancient of times. She endured scores of invasions since Roman times; nearly 450 years under the Ottoman Empire alone. This nation’s aspiration for freedom and independence has been expressed in countless wars and resistance, which have made it one of the most militant peoples in the Balkans.


Krenet e malesise se Madhe, majtas ne kembe Kel Marubi.

Albanian national movements for independence, inspired by the deeds of Gjergj Kastrioti-Skenderbeu (Scanderbeg), have had their centers of resistance throughout the Albanian domain, in the south and north. Especially distinguished in the uprising of 1911, which was one of the driving forces that one year later would bring independence and the formation of the Albanian state, are Kosova and Shkoder’s Malësia e Madhe.
The uprising of 1911 had its beginning in the Highlands of Hot, a region bordering Montenegro known for its warrior clans, under the leadership of the vastly popular Albanian Hero Ded Gjo Luli.
Against this revolt were sent considerable imperial Ottoman forces under the direction of General Shefqet Turgut Pasha, who had extinguished with blood, fire and violence the Kosova uprising of 1910.

In the midst of these events was one of Ded Gjo Luli’s fellow fighters, Palok Traboini, a young teacher and very cultured for his time. This book is dedicated to him and his interesting life, and is titled after one of his literary works, the poem “The war of the mountains”. Possessing knowledge of five languages, he began his writing in his city Shkoder’s newspapers, where he presents his ideas for the diffusion of culture and learning among his people. His goal was the revitalization of pride and the national awakening of Albanians who were suffering under foreign occupation. Palok Traboini began his teaching career in Prizren, Kosovë, where upon hearing of the uprising he immediately joined the ranks of the fighters from his birthplace, Hot. Charged by the leader of the revolt Ded Gjo Luli, Traboini carried the Albanian National Flag from Vienna through the Dalmatian coast. This same flag was raised on Mount Deciqi on April 6, 1911, and this event is considered one of the most important in Albanian History. The insurrecting teacher took part in all battles and was wounded on July 15, 1912.
Witnesses have recorded in testimonials that Palok Traboini served as secretary to the leader of the revolt, Ded Gjo Luli. During the siege of Shkoder by Montenegrin military forces, which lasted seven months between October 1912 and April 1913, he continued his patriotic operations by creating a connection between the nationalist forces inside the siege and those outside.
Palok Traboini continued his teaching work until the end of World War II. In 1920 he fought in the War of Koplik, to defend Albania from the aggression of the Serbs, who wanted to invade Albanian territory.
The teacher was also a poet – in the fall of 1911, with impressions from the participation in the uprising, he wrote an epic poem, 1700 lines long. In it he recounts with pathos the heroism of his fellow Albanian warriors who sacrificed their lives for their country. With devotion he describes the figures of the fallen freedom fighters, especially that of the leader of the uprising, Ded Gjo Luli.
Palok Traboini, teacher, poet, warrior, passed away in 1951 and was buried in Rrmaj, the catholic cemetery in Shkoder. Numerous authors, historians, and journalists have written about his activities and creative output including Prof. Petraq Pepo, journalism historian Prof.dr. Hamit Boriçi, writer Fran Camaj, Prof. dr. Gazmend Shpuza, historian Gjergj Nikprelaj, writer Prenk Gruda, journalist Dalip Greca, author Kujtim Dashi, teacher Gjush Sheldia, Preng Uli, Ilinden Spasse, Gjok Luli, among others.
Palok Traboini left two daughters and one son, the latter being the author of this book, in which he has collected accounts, documents, press articles as well as part of his father’s literary work.

NË EMËR TË ATIT…








Dy fjalë për një jetë, bashkë me një mirënjohje si hyrje:





Palok Traboini ka lindur në prill të vitit 1888 në Traboin të Hotit, në trojet që ndodhen në shtetin e Malit të Zi, në një familje që i takon fisit Gojçaj. Ka mbetur jetim në moshë të vogël dhe e ëma Nora, gjendur në varfëri, deshi ta çonte në Shkrel tek gjinia e vet, por vojvoda i Traboinit Dedë Gjo Luli, që kishte mendimin për të shkolluar një njeri nga Hoti, ku të gjithë ishin analfabetë veç priftit, ndërmjetëson dhe e dërgon në Shkodër, në ShkollënTregtare Italiane, e ku ky vogëlush hotjan do të jetonte në shtëpinë e profesorit zemërmirë Andrea Skanjeti ( i vjetri), italian ky i martuar me një vajzë shqiptare, atë bukuri qytetare shkodrane që tashmë të gjithë e njohin si Xhokonda shqiptare, Motra Tone e Kolë Arsen Idromenos.

Ded Gjo Luli, Deli Meta.
pas Deli Metës,
Palok Traboini.

Me të mbaruar shkollën në vitin 1908, në pamundësi për të vazhduar studimet e larta për gjuhësi, siç aspironte, kish arritur të mësonte 5 gjuhë, me ndërmjetësimin e Kolë Idromenos emrohet mësues në shkollën e fretënve. Po këtë vit martohet me vajzën e profesorit të vet, Katrinën, çfarë e afroi familjarisht me rrethin e elitës aristokrate shkodrane, bartëse e kulturës dhe traditave që prej kohës së venecianëve, se Shkodra dihet, ishte një Venecia e vogël, madje e ngjashme edhe nga rrethimi me ujra; tre lumej e një liqen përreth qytetit që frymëmerrte prej daljes përmes Bunës në det, duke u bërë qendra tregtare ndër më të njohurat në Ballkan..

Shërbeu si mësues në Prizren në vitet 1910-11 dhe u gjend në mes të luftëtarëve në Hot kur nisi kryengritja e Malësisë së Madhe më 24 mars 1911.

Dedë Gjo Luli, të cilit i shërbente si sekretar (sipas shkrimeve të Gjush Sheldisë që mbajnë vitin 1959), duke qënë se ishte i vetmi hotjan i shkolluar, njohës i shumë gjuhëve dhe i pari mësues i Malësisë së Madhe, e ngarkon me detyrë të sjellë flamurin kombëtar të porositur muaj më parë nga Kolë Ded Gjo Luli gjatë një vizite që kishte bërë në kancelaritë e oborrit perandorak në Vjenë. Por, disa hotjanë të moshuar, luftëtarë të kryengritjes antiosmane, thonin se flamuri ishte porositur në një puntori artistike të kryeqytetit perandorak me përkujdesjen e pretendentit si pasardhës i heroit kombëtar të shqiptarëve, Gjergj Kastrioti - Skënderbeut. Ky pretendent për kurorë në Shqipëri që mbante një emër të gjatë aristokratik Juan Alardo Castriota de Perez y Valesco, më herët kishte patur lidhje me Faik Konicën, por më pas shkrimtari yne e kishte satirizuar thekshëm.

Ded Gjo Luli me të birin Kolën

Flamuri që solli Palok Traboini është pikërisht ai që njihet si “Flamuri i Dedë Gjo Lulit “ dhe është fiksuar në fotografi nga Kel Marubi me shënimin “Flamuri që u ngrit në Deçiq”. Ai flamur është shpalosur së pari tek Kisha e Traboinit në Hot, dhe luftëtarët …’e ngritën disa herë në Majën e Bratilës, duke i paraprirë kështu shpalljes së pavarësisë e ngritjes së flamurit kombëtar shqiptar në Vlorë me 1912”.(sipas Prof.dr. Gjovalin Shkurtaj, 2002).

Ish mik e bashkëluftëtarë me poetin Hil Mosi, tribunin Luigj Gurakuqi, shkrimtarin e botuesin e shquar Dom Ndoc Nika, me luftëtarë si Prel Keri e Ndoc Deda, i afërt shpirtnisht e familjarisht me Kolë Idromenon, inxhinjerin Zef Skanjeti e Jak Zorbën, koleg me mësuesit Mati Logoreci, Lazër Lymezi, Kolë Kodheli, Kolë Rrota, Ndoc Lezhja, Lukë Lukaj, Kolë Laca, Pjetër Pali (mësues ekzekutuar nga diktatura menjëherë pas luftës së dytë botërore) e tjerë.
Ka qënë një prej bashkëpunëtorëve të gazetës “Koha - Bashkimi“, Shkodër 1910, ku gjenden koleksionet e shkrimeve, të cilat bashkë me poemën epike “Lufta e maleve“ për kryengritjen e vitit 1911, përbën krijimtarinë e tij të zbuluar deri më tash, si autor i para pavarësisë.
Është propozuar për t’u dekoruar pas vdekjes nga veteranët kombëtarë të Hotit të Ri, në vitin 1962, si luftëtar për pavarësi, por edhe si i pari mësues i Malësisë së Madhe, por Kuvendi Popullor i atëhershëm e ka lënë në harrim, ashtu siç vazhdojnë ta lënë në harrim edhe sot e kësaj dite shtetarët mentarë të kohrave të reja, edhe pse demokracia shumë gjëra i ka rishikuar për të shmangur denigrimet e qëllimshme historike.
Në dosjet e Degës se Sigurimit të diktaturës komuniste në Shkodër, shumë kohë e deri në vitet 70, ka qëndruar e shkruar shpifja (e sajuar pas vdekjes) se Palok Traboini ka marrë pjesë në vrasjen e militantit komunist V. Shanto në Vrakë me 1944, kur dihet se mësuesi kryengritës e luftëtar i pavarësisë ishte nga ata burra, që as mund të bashkëpunonte me pushtuesit dhe as mund të vriste prapa krahësh. Qëndrimi ndaj pushtimit fashist, (thënia e tij bashkëpunëtorëve të fashizmit se: duhej vrarë e jo pritur me lule Viktor Emanueli i III-të), si dhe rasti ballë për ballë me ushtarakun Alush Lohja në Luftën e Koplikut 1920, e mishëron më së miri karakterin e Palok Traboinit.

Luftetarët e Deçiqit në një foto të Marubit. Në mes tyre Mirash Luca i Kastratit( ndënjur në mes) dhe Palok Traboini( djathtas pas, ulë në karrige).

Shpirti, idetë e atdhedashuria e zjarrtë i kanë mbetur derdhur në esè e vargje, ndërsa trupi i luftëtarit që kish marrë edhe plagë, më 14 korrik 1951 shkoi të pushojë në Rrmaj, në varrezën katolike të Shkodrës, ku tashmë ndodhet bashkë me të shoqen Katrina Skanjeti-Traboini, ajo grua trupvogël, e zgjuar, e kulturuar, ajo besimtare e devotshme; tezja e Arqipeshkvit të Kishës Katolike Shqiptare Dom Ernest Çoba, i vdekur në burgjet e diktaturës, si dhe e poetit të mirënjohur shkodran Bep Zorba, nëna e të cilit, Elena, ishte motra e, drite pastë, Dadës sime Katrinë, figurën e të cilës kurrë nuk e ndaj nga vetja. Është pjesë e jetës, ndoshta edhe pjesë e varrit. Botimi i këtij libri, gjithësesi është një kontribut modest për njohjen e vlerave të mësuesit, poetit dhe luftëtarit të dy luftrave kombëtare Palok Traboini për faktin se shumë dokumente historike e shkrime në faqet e shtypit ende nuk janë gjendur dhe dëshmitarët që e kanë njohur nuk janë më.
Por, falë librit të çmuar të Petraq Pepos, shkrimeve historike të At Donat Kurtit, kujtimeve të botuara apo të lëna tek unë, të luftëtarit kryengritës Martin Ujk Çeku-Traboini, regjisorit të mirënjohur Andrea Skanjeti që ruajti dhe ma dorëzoi kopjen e vetme të poemës së humbur “Lufta e maleve” të vitit 1911 të Palok Traboinit, falë fondit të çmuar të Bibliotekës Kombëtare në Tiranë ku m’u vunë në dispozicion numurat e gazetës “Koha-Bashkimi”,Shkodër, të vitit 1910 dhe revista “Hylli i dritës”1937, falë thesarit tonë kombëtar Fototekës “Marubi”, që në vitin 1982 më dha mundësinë të gjej fotografitë e tim eti në fondin e saj, e, për të mos i harruar, ish nxënësit e tim eti e miqtë e tij në të gjallë si Pjetër Hil Pali, Gjergj Gjok Shabani, Palok Prel Vuçetaj, Kolë Duku dhe Preng Gruda që më vunë në dorë dëshmitë e dorëshkrimet e tyre.
Të gjithë këta dëshmitarë e dashamirës nuk rrojnë më, ndaj më mbetet që në krye të këtij libri t’i kujtoj me nderim sepse, pa dëshmitë e tyre, ndoshta kurrë nuk do të kishte një libër për Palok Traboinin, nga fakti se kërkimin e kam nisur veç nga një faqe e bardhë mbi të cilin shkruajta vetëm emrin e Atit. Ajo ishte gjithçka që njihja, gjithçka që kisha, sepse jeta më përplasi në shtëpinë e fëmijëve jetimë, e streha jonë në rrugën Badra u shkatrrua, pa shpëtuar dot as dhe një fotografi apo një libër pa lè për relike të tjera, pra asgjë veç emrit, çdo gjë tjetër ështe vepër e zemërmirësisë së njerëzve që e kanë njohur nga afër, çfarë mua birit të tij, fati që përcakton udhët njerëzore nuk ma dha.
Mirënjohje të veçantë për botimin e këtij libri iu shpreh:
Prof. doktor Hamit Boriçit, Tiranë, që është konsulent i këtij libri dhe njëkohësisht pedagogu im në auditoret e Fakultetit të Gazetarisë, shkrimtarit e studiuesit Fran Camaj, Tuz, Prof.dr.Gjovalin Shkurtaj, Tiranë, Prof.dr. Gazmend Shpuza,Tiranë, editorit të gazetës “Illyria” në Nju Jork, Dalip Greca, hulumtuesit të zellshëm të historisë kombëtare Gjergj Nikprelaj, analistit e art-disinjatorit Arben Çokaj, Gjermani, Gjokë Lulit në Kastrat,Vasil Qesarit e Luan S. Ramës në France, e, kurrsesi pa lënë në harresë Gjergj Camajn e Gjok Gojçin, drejtues të shoqatës “Ded Gjo Luli”, të cilët më dhanë rastin që si bir i Palok Traboinit të përshëndes e të mbaj një kumtesë në 95 vjetorin e Kryengritjes së Malësisë së Madhe në sallën e restorantit të atdhetarit hotjan Gjergj Dedvukaj në Nju Jork.
Në ato çaste, në atë sallë ku ishin mbledhur bijtë e Hotit të ardhur nga të dy anët e kufirit, që i ndau më 1913, më shkoi mendja të përshëndesja edhe në emër të tim eti, por ngurrova nga droja e një keqkuptimi sepse, si mund të përshëndetet në emër të të vdekurit, mirëpo kur lexova një libër me kumtesa, botuar në Tuz me rastin 90 vjetorit të vrasjes së Dedë Gjo Lulit, ku ndesha një citim të studuesit Nikoll Berisha, e kur m’u kujtuan sentencat filozofike për lidhësinë e breznive tej e përtej vdekjes, të Nikolla Kazanzaqit tek “Asketika”, thashë se duhej ta kisha bërë, e duhet ta bëj me këtë rast, sepse “të vdekurit flasin me gojën e të gjallëve”, ndaj për sa më sipër përmenda me mirënjohje, i falenderoj edhe në emër të Atit, sepse: jeton e mbijeton Ati - sa kohë që gjallë është i biri…

KOLEC PALOK TRABOINI

Boston-Tiranë, shtator 2006

Çun Mula i Hotit,- në qënder Marash Uci me krenët e Hotit, - dhe djathtas Pretash Zeka i Kojës.

REFLEKSE NË PUBLIÇISTIKËN E PALOK TRABOINIT

REFLEKSE NË PUBLIÇISTIKË NE PALOK TRABOINIT






Prof. dr. HAMIT BORIÇI


1.
Palok Traboini është një prej publiçistëve të parë, që iu përgjigj thirrjes për të mbrehur penën për çështjen kombëtare në të parën gazetë në gjuhën shqipe, që doli në Shkodër, si organ shtypi politik, letra, kulturor ekonomik e shoqëror në gjuhën shqipe.

D. Ndoc Nikaj, qëkur ideoi dhe përgatiti botimin e të së përjavshmes “Bashkimi“ (numri i parë qarkulloi me emrin “Koha“, 1 kallnduer 1910), qëmtoi e përzgjodhi disa djem e burra atdhetarë, njerëz të dijes, por edhe të penës, që e përkohshmja të përmbushte sa më mirë misionin, formuluar në numrin e parë, “Kujdeson punët Kombtare e t’Ditunisë” (“Koha“), qartësuar më tej në numrin e dytë, “Përparimi i ndjenjave kombëtare dhe i ditunisë” (“Bashkimi“). Dhe me Palok Traboinin nuk u gabua, u nderua ai dhe gazeta. Cikli i shkrimeve,që kemi në tryezë, nxjerrë nga koleksionet e ruajtura në Bibliotekën Kombëtare në Tiranë, dëshmon për qartësinë e forcën komunikuese me opinionin publik, të cilit i drejtohej gazeta; për idetë, problemet e mendimet që Palok Traboini ngre, trajton dhe përcjell “për lulëzimin e kombit, për sundimin e tij me liri e t’gjithë punëve qi mësojnë e nderojnë kombin shqiptar”.
2.

Dalëngadalë po mbushet një shekull që nga koha e botimit të këtyre shkrimeve, me vlera sa historike, aq edhe aktuale, sidomos për mesazhet që sjellin për kohët dhe ditët tona, për domosdonë e bashkimit kombëtar, për tolerancën fetare dhe kundërshtinë e gjakmarrjes. Në kryeartikullin “Lidhësia forcon kombin“ („Bashkimi“, nr. 14, 3 prill 1910), shtjellohet teza „Lidhësia (HB- bashkimi) forcon, mirëson e gaton si përparim kombe“. Natyrshëm, me logjikë të mbrehtë, Paloka arrin në përfundimin: „dashtnija e lidhësia e nji kombi ndërmjet vedit, ndër të gjithë ato turbullina e pshtjellime popujsh...“ është faktor vendimtar për mbarështrimin e çdo kombi. Prandaj porosit se ajo duhet „ngulun me rranjë siç duhet...“. Në shënimin „Vrasjet tona“ („Bashkimi“, 1 maj 1910), autori shtron pyetjen: „E ku kena me mbarue në vazhdoshim kështu?“, dhe përgjigjet: „Fort kollaj me e ditë. Na kena me mbrritë në nji shkallë të ulët sa me ju dhimbt gjithsekujt, si nga forcadja, si kah vobeksia e kështu armiqt tonë kanë me u gëzue, sikurse kanë ba deri tash“; ndërsa në artikullin „Gjinija e kombit shqiptar“ („Bashkimi“, 17 e 24 prill 1910) me fjalë të kursyera, si sentencë, shtron detyrën: „Të gjithë ata që flasin gjuhën shqipe, që rrjedhin prej fisit tonë e që janë nji gjaku me ne, t’i duem e ti kemi në hatër...të çdo feje e besimi që te mbahen“.
Një vështrim në këta dhe shkrime të tjera, na krijon bindjen se kemi të bëjë me një publiçist të formuar me dituri politike, shoqërore e historike, me kulturë të gjerë për kohën që jetonte si dhe me të dhena a dhunti të natyrës profesionale publiçistike. Kohët e rrethanat historike e shoqërore e qitën në harresë këtë publiçist, atdhetar të përkushtuar, asokohe me të ardhme në rrjedhat e zhvillimet e politike, shoqërore dhe në lëmin e publiçistikës.


3.

Tipari i parë, që përshkon tejembanë çdo shkrim të këtij autori, është përmbajtja, qënësia, ideali dhe ndjenja kombëtare. Ai, duke njohur e marrë parasysh auditorin, rrethanat dhe psikologjinë sociale të kohës, shtrohet e kuvendon me lexuesit për tema e probleme që lidhen me kombëtarësinë. Këtë „bashkëbisedim“ e nis me etnogjenezen, prejardhjen e shqiptarëve. Në esenë „Gjinia e kombit shqiptar“, që në krye të herës vë në dukje: „Më dëshiron mendja e më lëngon zemra me mujt sadopak me ju diftue shkurt e thjeshtë ...për gjininë ose të rrjedhunit e visit tonë“. Paloka i përmbahet tezës se Pellazgët janë popullsi e lashtë mesdhetare paragreke dhe parailire. Mbështetur në fakte dhe arsyetime historike, thjeshtë, shtruar dhe me një gjuhë të qartë, argumenton dinamikën e zhvillimeve të fiseve pellazge, kalimin e tyre në bashkësi të qendrueshme, me ligje e kanune „për me pleqnue e me gjykue“ e „sundue vendin e vet me urtësi e drejtësi““, duke ardhur deri në ditët tona në trevat kombëtare, këtej dhe përtej kufijve shtetërorë
Pasi përshkruan kufijt gjeografikë, vendngulime të parardhësve tanë, që ishin „nda prej nji votre e të rrjedhun nji gjaku e nji rranje“, me të njëjtat doke e zakone, dhe që, siç dëshmonte Herodoti, „flitshin nji gjuhë“, vjen në përfundimin: „Na, po. jemi të birt e atyne Pellazgëve që sot e katërmijë vjet…“; “Na Shqiptarët pa fije vesvese jemi komb ma i vjeter se grekët e se të gjithë fiset e tjera që deri më sot njihen prej historisë në Europë“.
Palok Traboini edhe në publiçistikë është prej atyre mendimtarëve që, siç thotë urtia popullore, „nuk u bije fjala në tokë“. Çdo fjalë, çdo frazë është e menduar me synime të caktuara për të krijuar një opinion të shëndoshë shoqëror për problemet që e shqetësonin kombin dhe mbarë Shqipërinë. Në këtë vështrim, shkrimet e këtij autori janë funksionalë. Shkroi për gjenezen e kombit tonë për të krijuar vetëdijë e krenari që, siç nënvizonte, „të përpiqena shoq me shoq e të kemi nji qellim e nji të ndiem të vetëm për lulëzimin e atdheut tonë“; që „të gjithë ata që flasin gjuhën shqipe, që rrjedhin prej fisit tonë e që janë nji gjaku me ne, t’i duem e t’i kemi në hatër, çdo feje e çdo bese që ata mbahen...“. Këto ide i gjejmë të shtjelluara në shkrime të tjerë. Publiçisti vinte re se gjakmarrja, kjo dukuri rrënuese për shoqërinë shqiptare, vinte “tuj u shtue e tuj u hapë, sidomos ndër male e ndër katunde tona”. Me një shqetësim të madh atdhetar e qytetar, ai botoi në të përkohshmen “Bashkimi” disa shkrime. Në skicën “Vrasjet tona” përshkruan një ngjarje që përjetuan në Vukpalaj e Kastrat, kur si jo rrallë hapen dy varre në një ditë, “dy vigje për një herë”! Tërhiqet vemendja e opinionit shoqëror për rrënimin e madh që i sillte shoqërisë shqiptare vëllavrasja, duke mbajtur qendrim: “E për ç’ arsye u vranë? Mo zot ma keq. Për dy babune elb, për dhjetë grosh me u derdhë gjaku i dy burrave. A ka ku shkon ma zi?“. Ndërsa në shënimin publiçistik „Gjak pa gjak“ Autori e dënon rastin dy herë: gjakmarrjen si dukuri dhe pabesinë e paburrërinë e treguar nga dy malsorë, që keqpërdorën bisedën e çiltër të një malsori përdrojën që kish, edhe pse gjaqesh ishin të larë, pra, gjakmarrje pa gjak. Me pyetje- përgjigje, autori shpreh dhëmbjen e thellë për çka ngjau. Ai pyet: „A thue qitne pushkë të pëlqyeme?”. Dhe mediton: Oh! Jo për të vertetë, pse pushka s’asht mirë as e bukur kurrënjiherë me e perdorue për askënd e jo për me damtue e farue vllaznit e vet, të një fisi, të një gjaku, të një Atdheu e të një babe, po ato e bane ma të përçudun, pse e vranë gati si në dorë të vet, e ashtu...besa, burrnija...”! Sa aktualë janë mesazhet që përcillte Palok Traboini thuajse para një shekulli! Ende gjakmarrja po korr jetë njerëzish, jo vetëm në malet tona, por edhe në qytetet e fillimshekullit XXI. Po ashtu tingëllojnë edhe arsyetimet e grishjet për bashkim kombëtar, pa ndasi mendimesh e besimesh. Që asokohe, publiçisti bënte thirrje që shqiptarët “për mirësinë e përparimin e atdheut të shtërngohen në dashtni të njëmendshme ndër vedi si kristjan e si muhamedan”. Në një artikull tjetër shkruante: “kristjan e muhamedan bashkë...kurrë nuk u ndanë ndër vedi për shkak besimi...”.
Përmbajtja e publiçistikës së Palok Traboini nuk mund të kuptohet pa hyrë e analizuar thellë idetë e shkrimet për çështje të gjuhës amtare. Shkrimi “Kthjellim i mendjes së kombit shqiptar” përmbyllet kësisoj: “Sot pra...me u kujdesue për me i dhanë zhvillim mendjes sonë e përparim gjuhës sonë të dashtun, të orvatena për këtë atdheun tonë të dashtun me i dhanë atë lulzim që meriton”.

4.
Edhe pse nuk mund të bëhej fjalë për dituri a kulturë profesionale të kultivuar, te Palok Traboini vërehen elementë të mjeshtërisë së publiçikës, ashtu si sot e konceptojmë. Ndoshta intuita e një lexuesi të rregullt të shtypit shqiptar e të huaj, pasi që në rini zotëronte italishten e frëngjishtën; ndoshta dhuntia vetiake e tij për të shprehur sa më qartë, bukur e kuptueshëm idetë, mendimet, arsyetimet rreth fakteve e ngjarjeve jetësore. E vërejmë këtë në zgjedhjen e përcaktimin e mënyrave (formave të pasqyrimit publiçistik, pa e ditur si shkruhet një artikull (shih “Lidhësia forcon kombin”), cilët janë elementet formues të skicës publiçistike (shih “Vrasjet tona”), çfarë e karakterizon llojin publiçistik, letrar me karakter shkencor, ese-në (shih “Gjinia e kombit shqiptar”), të zhanrit përshkrim (shih “Gjak pa gjak”) apo variantin e artikullit problemor (shih “Kthjellimi i mendjes i kombit shqiptar).

Lazer Lumezi, mesues e koleg i Palok Traboinit ne Prizren.

Duket se autori u ka kushtuar vemendje ndërtimit të shkrimeve. Ai natyrshëm pa sforcime dhe artifica praktikon hyrje të drejtëpërdrejta në problemin a ngjarjen që do të pasqyrojë, me alternime si “hyrje treguese”, “hyrje të figurshme” apo “hyrje-sentencë”; përdor fjalë e shprehje të figurshme, retrospektivën sidomos kur evokon ngjarje apo episode nga kaulara; skicon tipat shoqërorë si Zef Nik Pretashi prej Traboini “njeri i sinqertë deri në naivitet”, si ata dy djelmoshat e ri malsorë “bajagi të pickatun e të partallisun si kah ana e armëve, ashtu edhe nga ana e veshjeve”, si gjakmarrësi Lush Gjeta, si ai djali, që shkoi në shtëpi të mësuesit Palokë dhe me nga nji gjysë ore në ditë mësim në krye të tre muajve arriti të këndojë e shkruajë gjuhën shqipe “për faqe të bardhë”. Nga një vështrin profesional të shkrimeve që kemi në dorë mund të thuhet se Palok Traboini priret nga stili bisedor, nganjëherë me dialogë, ndonjë meditim a monolog.

5.

Palok Traboini në gazetën e Shkodrës “Bashkimi” (“Koha”) u ushtrua në gazetari dhe shpejt u motivua me shkrimet e tij, si një bashkëpunëtor i vyer me emër e mëvetësi, si publiçist i temës atdhetare-kombëtare, i linjës racionale me frymëzime emocionale. Tek lexon këtë cikël shkrimesh, natyrshëm vjen arsyetimi: vallë, Palok Traboini të ketë hequr dorë nga veprimtaria publiçistike, duke u mjaftuar me këtë cikël shkrimesh apo vetëm këta artikuj janë gjetur deri më sot ?! Logjika thotë se duhet të ketë vijuar, qoftë edhe si debutues, në këtë lëmë në gazetat e revistat e Shkodrës dhe më tej, pasi: së pari, Palok Traboini ka pasë dorë të lirë, prirje për publiçistikë; së dyti, në vijimësi ka bërë objekt pasqyrimi problematiken atdhetare e shoqërore; së treti, ka shkruar edhe me pseudonim/e, si “Shqyptari” (artikulli “Si jetonin Ilirët të parët tonë”.
Prandaj hulumtimi s’ duhet reshtur.

Botuar: Gazeta "Ndryshe" Tiranë,/ Gazeta "Koha javore" Podgoricë, Mali i Zi.
dhe libri "Lufta e Maleve- Palok Traboini - 1911", Tiranë 2006

Shkrime për Palok Traboinin




Në foto udhëheqesi i Kryengritjes së vitit 1911, Ded Gjo Luli( nr.1), Bajraktari i Hotit, Deli Meta (nr.2 dhe mesuesi kryengrites e sekretari i Ded Gjo Lulit, Palok Traboini ( nr.3)


DEDË GJO’ LULI NË POEMËN “LUFTA E MALEVE” E PALOKË TRABOINIT




nga Fran CAMAJ,
Gazetar, mësues e autor. Tuz



Është detyrë e jonë njerëzore, humane e patriotike që t’ i përkujtojmë njerëzit e mëdhenj, njerëzit që kanë sakrifikuar gjënë më të shtrenjtë për interesa kombëtare e njerëzore, siç është heroi ynë kombëtar Dedë Gjon Luli, i cili u vra tradhtisht nga dora e zgjatur serbe, në ditën e sotme 90 vjet më parë. Shumë pena të shquara dhe shumë njerëz të ditur nga gjiri i popullit tonë, i kanë thurrë këngë artistike e popullore këtij tribuni të popullit, i cili atdheut i dha çka kishte - jetën e vet dhe të dy djemve, duke na lënë kujtimet më të bukura dhe porosinë - “Amanet atdheun! Luftoni së bashku për ideale të larta kombëtare se jemi një!”. Me porosi të ngjashme dhe të shenjtë e fillon poemën e vet “Lufta e maleve”, shkrimtari, mësuesi, patrioti e bashkëluftëtari i Dedë Gjon Lulit, Palokë Traboni (Gojçaj), i lindur në Nabom, te Kroi i Traboinit në vitin 1888, i shkolluar në Shkodër, mësues në Prizren, Shkodër, Bajzë, Tuz dhe shumë fshatra të Malësisë, autor i disa artikujve të botuar në revistat e kohës, kryesisht në “Bashkimi” dhe i poemës në fjalë prej rreth 1600 vargjesh.

Poema “Lufta e maleve” në tërësi i kushtohet Kryengritjes së Malësisë së Madhe të vitit 1911, në të cilën figurë qendrore është Dedë Gjo’ Luli me bashkëluftëtarët e vet. Palokë Traboini poemën e vet e fillon me konstatimin, që njëkohësisht ishte, është dhe do të jetë edhe porosi me vlerë për të gjithë shqiptarët, dje, sot dhe nesër:

Po gjithmonë kombi i Shqiptarit
për vend t’ vet e për erz t’ t’ parit
ka ba dekën gjithë për s’ mbarit,
pa iu lodh kurr mendja e kres
me da kund ndryshimi i fes:
paj Bajramit e për Pashkë
kemi gzue e ba qef bashkë
.

Porosia e këtyre dhe e vargjeve që pasojnë, është e qartë dhe u drejtohet shqiptarëve në kohën kur Perandoria Osmane miratoi kushtetutën e re, në korrik të vitit 1908.

Prandaj sot po bajmë rixha
ligjës s’ re mos me na da,
e lirinë ta gzojmë vllaznisht,
si na e desht gjithmonë zakoni
ndoshta edhe Konstitucioni.

Poeti i këndon vitit 1908, kur në Perandoria Osmane, nën presionin e xhonturqve, bëri disa ndryshime të cilat i jepnin shpresë popullit shqiptar, të robëruar afro pesë shekuj, se në mos do të fitojë lirinë e plotë, do të lirohet nga shtrëngicat e mëdha të asaj robërie dhe do të marrë frymë më lirisht. Kushtetuta, të cilën autori Traboini e quan ligj, u prit me shpresë të madhe sa që u kremtua me të shtëna nga armët, me brohoritje të grave dhe të fëmijëve, pleqve dhe të rinjve, madje me aq gëzim e shpresë sa që njerëzit e krahasonin me lirinë:

sidomos kjo Shkodra jonë
qi bidat ka pasë gjithmonë
me qit pushkë me shej gazmendit
për çdo festë e kremte t’ vendit.

Për këtë eufori politike të rastit flasin edhe Dom Ndoc Nikaj, “...Për nji javë rresht ngiati festimi” Zonja Durham “ Por pavarësisht nga euforia e përgjithshme, unë e dija se lufta e Shqipërisë për njohje ndërkombëtare sapo kishte filluar...” dhe shumë të tjerë. Po Zonja Durham nuk do të ishte ajo që është si të mos e kuptonte qëllimin e Sulltanit dhe momentin në të cilin u bënë, gjegjësisht u premtuan, këto reforma. E dinte se armiku nuk heq dorë lehtë nga qëllimet e veta. Të gjitha ato premtime dhe ligje të reja ishin vetëm fjalë boshe, të folura ose të shkruara, njësoj. Në vend se shqiptarët të gëzojnë lirinë e premtuar, Sulltani sjell ligjin e ri që të gjithë shqiptarët t’ i dorëzojnë armët, që do të thotë, të çarmatosen. Është i qartë qëllimi i këtij ligji për realizimin e të cilit ngarkohet, sipas autorit Traboini, Dërgut Pasha famëkeq, i cili këtë aksion e filloi në Kosovë për të vazhduar më vonë në Shkodër, duke premtuar gjoja jetë civilizuese si në gjithë Evropën. Natyrisht se as kosovarët as shkodranët nuk pranuan lehtë të ndahen nga arma, i vemi mbrojtës i jetës dhe nderit të tyre. Shqiptari ka lindur, ka jetuar dhe ka vdekur me armë në dorë. Kudo ka shkuar, armën nuk e ka hequr nga krahu. Këtë rrugë dhe këtë veprim nuk e ka zgjedhur ai, por ia kanë imponuar të tjerët, armiqtë shekullorë, që atë dhe vendin e tij e kanë mbajtur të robëruar shekuj të tërë. Kur nuk ndihmoi dredhia, Dërgut Pasha atyre “u dëftoi pushkën e topin, çengelat edhe konopin”. Aq shkoi larg sa vrau e preu gra e fëmijë, burra e të rinj, të pafajshëm se të fajtorë nuk kishte. Nuk mund të jetë fajtor ai që lufton për lirinë e vet dhe të vendit, ai që lufton për dinjitetin e vet njerëzor e kombëtar, ai që mbrohet e nuk sulmon. Populli u gjet në situatë tejet të vështirë. Nuk mund t’ i duronte torturat, vrasjet dhe keqtrajtimet e përditshme të Xhavit e më vonë të Dërgut Pashës me ordi të vet. Nuk kishte rëndësi për armikun a është i njërës apo e fesë tjetër. Të gjithë ishin të njëjtë para shpatës së mprehtë të tij. Krimet ishin tepër të tmerrshme sa që:

U mnerue dynjaja e ngeli,
kur panë hoxhën te çengeli,
në çengel vjerrun n’ Parrucë,
e t’ dy kambtë u hinë në nji kpucë...

Pas Kosovës dhe Shkodrës i erdhi radha Malësisë, në krye të të cilës gjendej trimi Dedë Gjo’ Luli, pa fjalën e të cilit nuk merrej asnjë vendim i rëndësishëm. Dedë Gjo’ Luli në veprën e Palokë Traboinit është “ ... trim dai, qi si le shoqi në Malsi”, pastaj “...Trim me fletë, që për Shqipni ka da me dekë”. Si i tillë, ai nuk do të flasë në emër të Malësisë, pa dëgjuar mendimin e krerëve të saj edhe pse fjalën e tij nuk e thyente lehtë askush, ngase ajo ishte e mençur dhe me mend. Ajo dilte nga zemra bujare dhe e pastër e tij, që rrah vetëm për atdhe dhe popullin shqiptar. Nuk ka gjë më të shtrenjtë se ato, madje as familja as jeta. Andaj në gojën e trimit tonë Traboini, vë këtë fjalë:

“Unë ‘ i herë, thom sa për veti,
armtë e brezit nuk i hjeki,
n’ u çoftë n’ kambë t’ tanë Hyrr-Xhemjeti.
E kam da me dalë komitë,
marre Hotit mos me i qitë
due me u fikë me ropt e mi
për kët truell e kët Shqipni.

Dedë Gjo’ Luli nuk ka dilemë se si të veprohet. E di se vetëm lidhja e besës e shpëton atdheun dhe e shporr armikun nga trojet tona. Me armikun nuk ka kompromis, andaj insiston që:



me lidhë besë duhet n’ditë t’sotit
me ba luftë si t’ partë e motit
me ia thye fjalën Hyrr-Xhemjetit
me i lanë nam Shqipnis e vetit.

Për faktin se ishte i tillë: patriot, trim e guximtar, besnik e i urtë, udhëheqësit e fiseve të Malësisë, në kuvendin e burrave do ta venë të parë, duke e porositur që të punojë mbarë, si di ai, por edhe t’ i çojë fjalë Dërgut Pashës “... se n’ Malsi s’ ka pse me dalë”. Trimin e maleve më shumë e gëzon vendosmëria e krerëve të Malësisë dhe e bashkëluftëtarëve të vet që të mos pranojnë urdhrin e pashait as të Stambollit që t’ i dorëzojnë armët, se sa detyra që ia caktuan ata. Trimat si Dedë Gjo’ Luli nuk dinë të frikohen. Për ta nuk ka jetë pa liri. Vdekja në luftë për liri është e bekuar, kurse jeta në robëri është e mallkuar. Andaj qet kushtrimin:


prej pesëmbdhetë e n’ shtatdhet vjet
t’ çohen n’ kambë e t’ bajn gajret
me qindrue për vend të vet,
mos me njoftë ma Hyrr as mbret,

Të gjitha këto ngjarje i paraprinë Kryengritjes së madhe të Malësisë të vitit 1911, të cilën autori i poemës “Lufta e maleve” e përshkruan prej këngës së tretë e deri në këngën e shtatë dhe të fundit. Dedë Gjo’ Luli, edhe pse trim dhe i guximshëm, nga familja atdhetare e bujare, shtyllë e Hotit dhe e Malësisë, asgjë nuk do të kishte arritur pa ndihmën dhe mbështetjen e burrave dhe udhëheqësve të fiseve malësore, pa përkrahjen e luftëtarëve, burrave dhe trimave të Malësisë, siç ishin Deli Meta, derë oxhaku, që u betua se “ Pa m’mbrri deri n’ gju gjaku, Hyrrit n’ dorë kurr nuk i bie”; Tomë Nikolla, që i nxit bashkëluftëtarët e vet “ Pra t’ gajresim me qindrue, se thom orën e kem çue”; Mirash Lucë Kastrati, i cili la “nam në histori”; Dedë Preçi plak i vjetër e bajraktar, që kishte vendosur të japë jetën për atdhe, pastaj “ Trimi si rrufe ky Gjelosh Gjoka, djal sokol qi se ka toka”; Mirash Luca me treqind shokë “fort të dukshëm për pashi, burra t’ zgjedhun për trimni”; Nikollë Miri, që nuk frikohet para asnjë armikut; Prelë Keri që “gjithmonë kje rrfe e seferi”; Preloc Prek Peci, Selim Beci, Nikë Gjo’ Leci, Zef Koleci, Gjekë Mal Gjoku, Kol Doda, Nikë Kol Celi e Lekë Marash Peci, djem sokola e trima si zana, Gjon Ujk Çeku, i cili dha jetën trimërisht afër kalasë së Shipshanikut e shumë e shumë të tjerë. Nuk ka si humbet lufta me trima e luftëtarë të tillë, thoshte Dedë Gjo’ Luli. Andaj përsëri bën thirrje:

Kush lavdohet se asht Shqiptar,
mbahet burrë edhe bujar
hiç mos t’ tutet, mos t’ frigohet
tue pa gjakun kah dikohet.

Kësaj thirrje të Dedë Gjo’ Lulit iu përgjigjën të gjitha fiset e Malësisë dhe të rajoneve tjera: Zagora, Shkreli, Këlmendi,, Rranxa e Mbishkodrës,, Boga, Rrjolli, Reç e Lohe, Shalë e Shosh, Grudë e Hot dhe të gjithë ku ka shqiptarë, shkruan Traboini, i cili, thekson se “ Në Traboin....filloi lufta e u suell e mbara”. Fjala është për betejën e njohur të Qepurrit (herë Cjepurr herë Gjepurr e përdor autori) të 25 marsit të vitit 1911 në të cilën e humbën jetën nëntë traboinas trima, në mesin e të cilëve edhe dy djemtë dhe i vëllai i Lulash Zekës, pastaj trimi Kolë Marash Vata, i cili para vdekjes ankonte “ Drue prej gjakut m’ a dryshkë shpata”, Ujk Gjelosh Leka e të tjerë. E vërteta është se Kryengritja e Malësisë ka filluar me sulmin e malësorëve në postën ushtarake të Rapshës një ditë më parë. Sigurisht se autorin e ka tërhequr të thotë kështu duke pasur parasysh se beteja e Qepurrit përfundoi me fitoren e lavdishme të traboinasve, por edhe me shumë viktima, sa “s’ e mban mend ‘i qind vjeç plaku”. Përndryshe krijuesin letrar shpesh herë e joshin më shumë trimëria, vdekja heroike dhe shumë rrethana tjera të luftës sesa edhe vet faktet historike. Këtë poemë autori e shkroi në Prizren në Vitin 1911 kur atje punonte si mësues. Edhe pse larg vendlindjes, ka qenë mirë i informuar për luftën që zhvillohej në Malësi dhe gjetiu në atë vit vendimtar për shqiptarët dhe Shqipërinë. Ai nga Prizreni u kthye në vendlindje për të marrë pjesë në mbrojtjen e saj. “Palokë Traboini ishte pjesëmarrës në Kryengritjen e Malësisë së Madhe. Madje, ai plagoset në betejën në Majën e Harimës, më 15 korrik 1912 në luftë kundër pushtuesve turq...” Është fjala për kryengritjen e cila i paraprini luftës gjithshqiptare për çlirim definitiv nga Perandoria Osmane, një vit para ngritjes së flamurit të pavarësisë në Vlorë më 28 nëntor të vitit 1912. Këtij akti të lavdishëm e madhor i paraprini ngritja e flamurit në Bratilën legjendare pranë Deçiqit, olimpit të Malësisë, më 6 prill të vitit 1911. E ngriti atë trimi Nikë Gjelosh Luli, të cilin autori e quan “ora e Malsis, shpresa e fort e gjithë djelmnis”. Nikë Gjelosh Luli, kushëriri i heroit tonë kombëtar, një muaj më vonë u vra në Kërlogosh, afër Bratilës dhe Deçiqit, që u lanë sa e sa herë me gjakun e trimave që vlonte gjithmonë vetëm për atdhe e liri.dhe ku ende valëviste flamuri me shqiponjë dykrerëshe, të cilin e kishte ngritur ai me duart e veta të çelikta. Disa studiues vërtetojnë se para dhe pas ngritjes së flamurit në Bratilë u ngritën dhe u shpalosën edhe disa flamuj të tjerë të vegjël në praninë e numrit sa më të madh të njerëzve. Petraq Pepo në libribn “Lufta për çlirimin kombëtar”, në artikullin “Flamuri”, citon kujtimet e Martin Ujkës, bashkëluftëtar i Dedë Gjo’ Lulit: “Disa prej nesh e dijshin se tre flamuj Shqipnije kishin hi në Hot, por të paktë ishin ata që i kishin pa. Secili veç dëshironte me e pa të shpalosun atë flamur me Shqipe. Palokë Traboini ne 1911 kishte kthye prej Austrisë e tre flamujt që kishte pru prej andej i kishte nda kështu: njenin Dedë Gjo’ Lulit, tjetrin Ujkës së Grudës e të tretin Prelë Lucës së Trieshit.... Ditën e diel, me 6 Prill u mblodh popull i madh te Kisha e Traboinit. Kolë Dedë Gjoni me urdhën t’ et, Dedë Gjo’ Lulit, e hapi flamurin kuq e zi. ... Të gjithë ndejtën pa za. Mandej u ba nji batare pushkësh e ushtuene malet përreth. ... Atë ditë edhe Dok Ujka te Kisha e Grudës dhe Prel Luca në Triesh ngritën flamurin e Shqipnisë”. Në mënyrë të ngjashme shkruan edhe Palokë Traboini në në këngën e fundit të poemës “Lufta e maleve”.



Aty at-herë Kolë Dedë Gjo’ Luli
njenin flamur n’ bli e nguli
prej të gjithve me u soditë
pala-pala tue valvitë.

Autori përshkruan gëzimin e madh të traboinasve dhe të malësorëve tjerë, të cilin e shprehën me eufori të madhe, me të shtëna nga armët dhe me brohoritje:


“Rrnoftë flamuri e rrnoftë Shqipnija,
orën çuet e ka Malsija!”.

Për dallim nga Petraq Pepo, Palokë Traboini flet për dy flamuj; njërin që e shpalosi dhe e vendosi në blirin në oborr të Kishës së Traboinit i biri i Dedë Gjo’ Lulit, Kola, kurse tjetrin, që heroi ynë Dedë Gjo’ Luli ua dha djemve të Hotit dhe i porositi:


“çonju tash, djelt e mi,
me dek sot për flamuri
se i erdh dita ksaj Shqipni
Në Deçiq ja u due n’ kët ditë
flamurin n’ maje me e ngritë

Dhe ashtu ndodhi. Të njëjtën ditë, vetëm pas disa minutash, djemt petrita, siç i quan poeti:


“n’ kulm Deçiqit me iu njitë
ku flamurin e kanë ngritë
tue këndue e pushkë tue qitë
prej gazmendit t’ asaj ditë.”

Shtrohet pyeta se a është fjala për flamurin që është ngritur më 6 prill të vitit 1911 në Bratilë, apo për ndonjë flamur tjetër ngase thuhet se Dedë Gjo Luli donte ta ngriste Flamurin kombëtar përsëri në Deçiq, një vit më vonë, për faktin se Deçiqi ishte bërë simbol i luftës, i qëndresës dhe rezistencës së madhe, simbol i sakrificës së malësorëve gjatë Kryengritjes së Malësisë, por edhe para fillimit dhe në vazhdim të saj deri në çlirim përfundimtar nga Perandoria Osmane. “Në fund të marsit 1912 filloi me u folë se Dedë Gjo Luli kishte ndërmend ta ngrente për të dytën herë Flamurin e Shqipnisë faqe mbarë popullit dhe kjo tu kallxonte të gjithëve se lufta që bahej, së bashku me anët e tjera të Shqipnisë, bahej për lirinë e ardheut tonë” . Madje mendohet se flamujt i solli vet autori i poemës “Lufta e maleve”, Palokë Traboini për t’ i ngritur jo vetëm në Deçiq ose Bratilë, por edhe në shumë vende tjera për të nxitur popullin në luftë kundër armikut. Përndryshe, për marrjen e majës së Deçiqit malësorët kanë luftuar shumë herë ngase aty vendoseshin forca të mëdha të armikut dhe nga aty kontrollohej shumë më lehtë tërë pjesa fushore me qendër Tuzin, por edhe rajonet malore të Hotit dhe të Grudës, në veçanti Traboini, Ksheva dhe fshatra tjera të përreth. Gjatë asaj kohe ky mal kalonte herë në duart e malësorëve, herë në duar të armikut. Këtë e vërteton edhe kënga popullore “Lufta e kojasve ën Deçiq” kushtuar shtatë trimave të Kojës që dhanë jetën në një betejë të përgjakshme me forcat turke për majën e Deçiqit dhe të cilëve trashëgimtarët e tyre në Shtetet e Bashkuara të Amerikës sivjet u ngritën një lapidar në shenjë nderimi dhe respekti.


“Koja e vogël i pakicë,
muor bajrakun ën Deçiq”.

Se nuk është fjala për ngritjen e Flamurit në Deçiq, më 6 prill 1912 në përvjetorin e ngritjes së flamurit nga Nikë Gjelosh Lulit tregojnë disa fakte. Më parë do të thosha se është fjala për ngritje të shpeshtë të flamujve të vegjël kudo që ishte e mundur. Pse them kështu? Në “Hylli i Dritës” nr. 11, 1937, faqe 523 shkruan: “ Në verë të vitit 1911 gjendeshin Gruda e Kastrati të mbledhun në Gradinë tuj pritë ndonji urdhën të ri. Në ato ditë mbërritën prej Podgorice 12 italianë vullnetarë... Kje këtë rase që një farë Pal Gjoni prej Grude me vu nji flamur në shtizë të gjatë e ngrehi në Suka të Grudës me gëzim të gjithë malësorëve, që brohoritshin pa da e qitshin pushkë. S’ asht për t’u harruar se në këtë kohë shpërndajnë flamuj kombëtarë ndër malësorë Pjetër Nushi e Kol Ivanaj e ma vonë Karl Prenushi, Zef Kurti, Luigj Kodheli, Simon Prendi, Hiluk Koliqi e Palokë Traboini.” Kjo e dhënë e përjashton mundësinë që në poemën “Lufta e maleve” të bëhet fjalë për ngritjen e këtyre flamujve në vitin 1912 ngase në tekstin e lartpërmendur bëhet fjalë për verën e vitit 1911 e më herët. Nga ana tjetër në këtë poemë nuk flitet fare për luftërat e vitit 1912 ngase autori atë e ka shkruar në vitin 1911 në Prizren. Pra kjo mundësi përjashtohet dhe mbetet të mendojmë nëse këta flamuj i kanë paraprirë ngritjes së flamurit më 6 prill të vitit 1911 apo janë ngritur më vonë. Besoj se fjala është për më vonë ose më herët ngase autori do ta kishte përdor emrin e Bratilës, si edhe në pjesë tjera të poemës dhe do të përmendej Nikë Gjelosh Luli që me aq dashuri e dhimbje shkruan për jetën dhe vdekjen e tij. Megjithatë, mundësi që të bëhet fjalë pikërisht për flamurin që është ngritur më 6 prill të vitit 1911 nuk përjashtohet, por gjasat janë të vogla. Them kështu ngase dihet se edhe pas ngritjes së flamurit në Bratilë, për mbrojtjen dhe marrjen e Deçiqit janë vrarë shumë luftëtarë malësorë dhe të armikut.

Me ngritjen e flamurit në Bratilë nuk ka përfunduar lufta e malësorëve kundër Turqisë. Shefqet Dërgut Pasha, në krye të një numri të madh ushtarësh, bën përpjekje të mëdha për t’ i kthyer territoret e çliruara, por rezistenca ishte e madhe. Kur sheh se të gjitha përpjekjet ishin të kota, u jep amnisti malësorëve, por me kushte të cilat i kishin kërkuar ata në qershor të vitit 1911 në Kuvendin e Greçës, të shënuara në “Librër t’ kuq”. Sipas Palokë Traboinit, Stambolli u ofroi mjaft lëshime malësorëve, por megjithatë, porosit:



kto premtime me i kqyrë mirë,
Turkut besë i zëhet vshtirë,
pse shpesh ujku qimen ndrron,
porse vesin se harron.

Më në fund, sipas vargjeve të fundit të poemës “ Lufta e maleve”, trimi Dedë Gjo’ Luli, pas bisedës me krerët e Malësisë dhe shqyrtimit të situatës, megjithatë u drejtohet luftëtarëve dhe malësorëve tjerë që i kishin lëshuar shtëpitë e veta, me këto fjalë:

Po ndigjo, mori Malsi,
ktheni tash pa frigë në shpi
me gjithë rob e robi
se sot Turkun e kem’ zhbi…

Poema “Lufta e maleve” është një poemë e gjatë, e shkruar në ditët më të vështira, por vendimtare, të malësorëve dhe të popullit shqiptar. Është një lloj himni që i këndohet lirisë, një kushtrim për luftë me një armik shumë më të fuqishëm, por që nuk mund të fitojë vullnetin dhe dëshirën e popullit për çlirim nga robëria shekullore, është një klithëm e madhe e një patrioti malësor e shqiptar që lufton me pendë dhe shpatë, një britmë e madhe që del nga zemra e autorit të saj, i cili tërë jetën ia kushtoi atdheut dhe njerëzve të vet. Duke lexuar vargjet e “Luftës së maleve” lexuesit i kujtohen dhe i duket se kanë mjaft ngjashmëri me ato të poetit të madh kombëtar Gjergj Fishtës në “ Lahutën e Malcis’ “ edhe pse kjo e dyta është e një niveli shumë më të lartë letrar e artistik. Fishta me veprat e veta arrin të krijojë stilin e vet, stilin fishtian, që dallohet shumë lehtë nga të gjithë të tjerët. Kjo i mungon veprës së Traboinit, por jo vetëm të atij. Poema “Lufta e maleve” është një sprovë e autorit që nga krijimtaria gojore, të krijojë një vepër letrare, më mirë të them një poemë mjaft tërheqëse për lexuesin dhe nxitëse për njerëzit e atëhershëm që mbronin çdo pëllëmbë të tokës së vet. Pra “Lufta e maleve” është një poemë e mirë e inspiruar dhe e krijuar nga këngët popullore, të sintetizuara dhe të bashkuara në një tërësi. Poeti përmes kësaj poeme i këndon një ngjarjeje të madhe historike, kronologjikisht si është zhvilluar ajo, sipas rrjedhës së ndodhive, duke mos mbetur rob i saktësisë së kohës dhe vendit të zhvillimit të tyre. Gjuha që përdor autori i takon të folmes së Malësisë së Madhe, pa ndryshime e zbukurime. Simbolet dhe figurat stilistike janë të shpeshta dhe të llojllojshme, përndryshe ashtu si edhe në letërsinë popullore, në të cilën aq shumë mbështetet autori. Poeti në këtë poezi të gjatë zakonisht përdor tetërrokëshin dhe dhjetërrokëshin dhe shumë rrallë gjashtërrokëshin. Rima është e puthme, e kombinuar dhe shpesh e krijuar edhe me zor. Duket se autorin më shumë e ka preokupuar qëllimi që poezia e tij të jetë tërheqëse për lexuesin, nxitëse për luftëtarët e lirisë dhe të mund të këndohet në raste dhe situata të ndryshme se sa normat letrare e artistike. Në këtë drejtim mendoj se ia ka arritur qëllimit plotësisht.

Në fund të them se e kam marrë ta trajtoj këtë temë për dy shkaqe. I pari ka qenë që t’ i jap kontributin tim modest këtij tubimi shkencor e përkujtimor me rastin e 90 vjetorit të vrasjes së trimit Dedë Gjo’ Lulit, i cili edhe në moshë të thyer, ishte halë në sy të atyre që ëndërronin tokat shqiptare. Shkaku i dytë është dëshira ime që malësorët këndej kufirit, madje edhe më të afërmit e tij, t’ i përkujtoj se në Traboin, afër Kroit të këtij fshati të bukur, para 117 vjetësh, ka lindur një njeri me të cilin mund dhe duhet të krenohet i tërë populli shqiptar, e jo vetëm ne vëllezërit e tij. Ta pyesim veten pse për Palokë Traboinin dhe për shumë të tjerë nuk kemi folur e shkruar, as nuk flasim e shkruajmë sa duhet as sot e kësaj dite, kur ata nuk e kanë kursyer as jetën për këtë vend. Pse të mos i përmendim për shembull edhe Kolë Martinin dhe Gjergj Martinin, të parin nga Helmica e të dytin nga fshati Spijë,e sa e sa të tjerë, që ranë viktimë e dorës së zezë të komunizmit menjëherë pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore. Kishin shkuar në Kosovë, me rreth 300 mësues të tjerë që i kishte dërguar ministri i atëhershëm i arsimit Ernest Koliqi në Kosovë, për t’ i mësuar fëmijët shkronjat shqipe dhe në vend të mirënjohjes, gjetën vdekjen. Pse t’ i lëmë në harresë njerëzit tanë kur kanë merita kaq të mëdha.

Poema “Lufta e maleve” edhe pse nuk është e nivelit të “Lahutës së Malcis’ “, meriton të gjejë vend në antologjitë e letërsisë shqipe e mos të them në tekstet shkollore në të cilat mësojnë fëmijët e këtyre trojeve. Po edhe pse nuk gjenden në tekstet shkollore, a nuk është obligim i arsimtarëve të gjuhës dhe letërsisë shqipe, që t’ u lexojnë fëmijëve pjesë nga kjo vepër dhe nga veprat e ngjashme? Në mos në orët e rregullta të mësimit, në orë plotësuese, në orë letrare etj. Së paku kaq mund ta bëjmë. Palokë Traboini ka qenë mësues i shkëlqyer. “Me spjegimin e mësimit të bënte për vehte, ndërsa me bukurshkrimin të mahniste. Mësues Paloka ndiqte përparimin e fëmijve në mësim, por edhe jasht shkolles. Mësues Paloka vinte nëpër shtëpia për të vrejtur nëse janë tue mësue ose jo. Kudo gjendej për nxënësin. Ai ishte edhe bujar, nxënësve të varfër ju blente libra, fletore, bojë shkrimi, penda e tjerë, me shpenzimet e veta. Ka pasë rast që edhe mue më ka ble ndonji fletore.”, thotë një nxënës i tij. Ka punuar si mësues në Prizren pastaj në Tuz, Bajzë, në Shkodër dhe në shumë fshatra të rrethit të këtij qyteti. “... më 17 shtator 1928 caktohet mësues në Bajzë të Kastratit, duke vazhduar në këtë profesion të nderuar edhe nëpër fshatra të tjera të rrethit të Shkodrës deri në vitin 1939. Ai do mbetet një figurë e nderuar e popullit të Kastratit për kontributin me pushkë dhe penë që i dha ai kësaj zone e sidomos për poemën kushtuar trimave kastratas, shkruan Gjokë Luli në librin “Kastrati”.

Mund të flitet ende për Palokë Traboinin, por edhe një pyetje vetes dhe juve: A thua se nuk do të ishte mirë që njëra prej shkollave tona fillore ose mesmja, në vend të emrave ideologjikë dhe të tejkaluar (“Jedinstvo”, “Mahmut Lekiq”, “29 Nëntori”, “25 maji”) të mbajë emrin e këtij mësuesi dhe punëtori të palodhshëm të arsimit dhe kulturës shqiptare në përgjithësi. Besoj se përgjigja është e lehtë dhe çdo koment do të ishte i tepërt.

Tuz, më 24.09.2004

* FRAN CAMAJ është nga Hoti, fshati Spi -Traboin,i lindur në vitin 1949. Fakultetin filozofik- gjuhë e letërsi shqipe e ka kryer në Prishtinë. Në Arzë në Shkollën fillore te Traboinit , ka dhënë lëndën e gjuhës e letërsisë shqipe 1969 -1976, ne vazhdim eshte emruar në Gjimnazin e Tuzit, profesor i gjuhës e letërsisë shqipe.Ka punuar gazetar- redaktor i Programit shqip të Radio Podgorices, me pas redaktor përgjegjës i Programit shqip në TV të Malit të Zi. Me të ndjerin Gjergj Gjokaj eshte bashke-hartues i dy teksteve shkollore qe janë në përdorim në shkollat shqipe të M.Z. Shtëpia botuese “Toena”-Tiranë ka botuar romanin e tij “Rruga e pamëshirshme” i pritur mjaft mire. Në vitin 2007 ka botuar romanin"Kohët Flasin".“Shoqata “Illyricumi” bashkethemelues i të cilës eshte F. Camaj, ka organizuar në shtator të vitit 2005 Konferencën shkencore e përkujtimore me rastin e 90 vjetorit të vrasjes së Dedë Gjo’ Lulit ku ka mbajtur kumtesen”Dedë Gjo Luli ne poemën “Lufta e maleve” të Palokë Traboinit”.

NE BIJTË E XHUBLETËS...

Mbresë mbi dorëshkrimin e librit“Lufta e maleve“

Prof.dr. GJOVALIN SHKURTAJ

E mora librin në dorëshkrim „Lufta e maleve“ dhe e lexova me një frymë. Paraprakisht të përgëzoj e të mbështes për ndihmesën që jep me këtë libër, jo vetëm për të njohur atin tënd e veprën e tij, kjo është me rëndësi dhe të nderon se je djali i tij, por edhe për sa nxjerrë aty në dritë lidhur me një bir të maleve tona, për Palok Traboinin si djalë i Malësisë sonë të Madhe, një biri të denjë e të nderuar, të cilit na bie t’i falemi e t’i përunjemi me nderim të gjithë sa jemi „bij të xhubletës“, qoftë me shkollë si ti e unë dhe aq të tjerë kudo qofshin, qofshin edhe pa shkollë, kudo që të gjenden, qysh nga Rrasat e Fikut e deri atje në Amerikë, prej nga na i nis këta rreshta të bukur.Qofshin dorëmbarë!
Hoti, në një farë mënyre, na kujton Romën e lashtë, për të cilën vetë Jul Qezari pat thënë me mburrje se ishte e përmendur për bijtë e saj. Djemtë e Hotit janë shquar mbi të gjithë fatosat e Malësisë, duke mos e kursyer as jetën për atme e lirim të vendit të vet, prandaj edhe janë fiksuar aq madhërisht në vjershërinë e në këngët trimërore, që nuk vdesin kurrë. Ndre Mjedja te tingëllima e tij „Liria“ thoshte për hotjanët aq bukur:


Qe ndër djepa rrisin nanat e Hotit

djelmëninë ushtore
e idhnim n’anmikun nëpër gji u qesin
.“

Përmenda vargje të Mjedës, që i di gjithkush që ka kryer së paku shkollën tetëvjeçare, por mund të përmendim edhe shumë të tjera, sidomos sa shkroi për malet tona poeti luftar Hilë Mosi, pastaj edhe zëmëdhenj si Atë Gjergj Fishta. Të mos harrojmë edhe këngët me lahutë kushtuar Ded Gjo Lulit e trimave të tjerë të Hotit me të cilat jemi rritur. Sikundër thoshte edhe një këngë e bukur vite më parë „me këngë trimërie e kanë rritur shtatin vashat“ shqiptare. Natyrisht edhe këngën e pavdekshme shkodrane „Ded Gjo Luli ka shkrue nji letër“, që e përjetësoi Bik Ndoja me zërin e tij prej bilbili. Sa herë e dëgjoj atë këngë më përqethet shtati, më vjen një vlagë krenarie për burrat si Ai që nxori në shekuj vendi ynë.
Çfarë është thënë për Ded Gjo Lulin e trimat e tij i takon edhe njërit prej tyre, të ndjerit e të nderuarit Palok Traboini, atit tënd të paharrueshëm. Por, atij, lejohem ta them, për hir të kujdesit e të punës sate prej biri të kujdeshëm e të denjë, brezat që janë gjallë e ata që do të vijnë, do t’i njohin edhe diçka më shumë: do t’i lexojnë veprat që ka lënë, të cilat ti, mik i dashur, po ia boton me përkushtim e duke gjetur mjetet e mënyrën më të mirë për botim.
Librin, që siç thashë më sipër, e lexova me një frymë, më pëlqeu dhe do të këndoj përsëri, por po të theksoj, ndër të tjera, ndonjë ide që më preku nga poema e tij, ku gjejmë vargje me vlerë e nëntekst përbashkues për kombin tonë, sidomos kundër ndasive fetare e krahinore. Kam parasysh, sidomos këto vargje:


Po gjithmonë kombi i Shqiptarit
për vend t’ vet e për erz t’ t’ parit
ka ba deken gjithë për s’ mbarit,
pa iu lodhë kurr mendja e kres,
m’e da kund ndryshimi i fes:
paj Bajramit e për Pashkë
kemi gzue e ba qef bashkë.“

Vepra e Palok Traboinit „Lufta e maleve“, poemë, Prizren 1911, meriton jo vetëm të lexohet nga brezi i ri, por edhe të studiohet, të komentohet e t’i bëhet vendi që i takon në historinë e lëtërsisë shqiptare.
Për fat të keq, pjesa e kësaj letërsie që është shkruar me gjak burrash të vyer, ka mbetur ende në t’errët ose është lënë mbas dore. Kjo padrejtësi ka ardhur koha të ndreqet.
Duke botuar veprat e t’et, të ndjerit e të nderuarit Palok Traboini, bashkëkohës e bashkëluftar i Ded Gjo Lulit, Kolec Traboini na sjell një ndihmesë të vyer, së cilës duhet t’ia kemi lakmi sidomos ne intelektualët me zanafillë nga Malësisa e Madhe.
Së fundi, edhe njëherë, sikundër ta kisha shprehur edhe për botimin e mëparshëm që ma fale vjet në Tiranë, kam mendimin tim shumë të mirë për mjeshtërinë e të shkruarit të Palok Traboinit. Ai shkruan me gjuhë të bukur e të pastër, me fjalë të ngjeshura me kuptime e me figura të vetvetishme, përdor fjalë që të bëjnë ta duash e ta ngulësh në zemër shqipen, larg fjalëve të huaja të panevojshme, larg slloganeve e shtampave të pavlefshme, që mjerisht po na i „servirin“ me denduri shumë gazetarë e gojëtarë të sotëm në gazetat e mediat tona të folura.

Tiranë, 29 Gusht 2006

ME NJË KALIGRAFI TË ADMIRUESHME E FRËNGJISHTE PERFEKTE..

- Mbresë nga një përkthim-

Vasil QESARI,
gazetar TV-3, Francë

Hartimi i atit tënd të ndjerë, më befasoi pa masë. Imagjino, jemi në vitin 1907 e, një djalosh shqiptar, shkruan në bankat e shkollës, një hartim kushtuar Gjergj Uashingtonit. Me një kaligrafi të admirueshme dhe një frëngjishte perfekte, ai zhvillon temën e hartimit: “Thoni gjithmonë të vërtetën!”. Dhe për ta ilustruar atë, djaloshi në fjalë, i cili quhet Palok Traboini, zgjedh një fragment nga jeta e një njeriu të shquar në mbarë botën. Pikërisht, të presidentit të shquar të SHBA, Xhorxh Uashingtonit. Thoni gjithmonë të vërtetën! Si mund të tingëllonte vallë, kjo thënie, kjo frazë, në zemrën dhe ndërgjegjen e një djaloshi shqiptar, ndërkohë që në kalanë e Shkodrës valonte ende flamuri turk me çerek hënë?
Nuk di të bëj parashikime ...
Ndërkohë, them se zhvillimi i saj, është bërë shumë bukur e me një sintaksë për t’u admiruar.
E mbi të gjitha me një ide sublime: E VERTETA!
Thelbi, baza, alfa e gjithçkaje që vlen e kultivon një karakter të drejtë e të vërtetë njerëzor. E vërteta - si gërma e parë e çdo fjale paqeje dhe harmonie që egziston në botë. E verteta, e cila për fat të keq, i ka munguar kaq shumë njerëzimit duke u bërë shkak për mizori të pafund në shekuj ...
Fjala e këtij djaloshi shqiptar nga Shkodra, që nënshkruan në vjeshtë të vitit 1907 me emrin e tij “Paul Treboine”, vjen nga thellësite e viteve të errëta, me plot sinqeritet, freski e jetë, duke sherbyer kështu edhe sot si një apel sa i rrallë e i vyer, sa aktual dhe i nevojshëm për shpirtërat dhe kohët e sotme plot trazim ...

Francë, 2 shtator 2006


___________________________________________________

Plasticiteti i veprës së Palok Traboinit


Fatmir Terziu, Londer


Në një nga shkrimet-esse të tij, pikërisht në artikullin “
Gjinia e Kombit Shqiptar”, botuar në gazetën “Bashkimi” në Shkodër më 17 dhe 24 Prill 1910, Palok Traboini shkruan me gërma korsive: “ne shqiptarët tash katërmijë Lufta e maleve kopertina 1e ma shumë vjet kemi qëndrue mbi tokë, tuj mbajt përherë gjuhën, mendimin, karakterin, dokët, trimërinë fisnikërinë, të dashtunit e lirisë që lumtunisht na rrjedh prej Pellazgëve të parëve tanë”. Dhe në këtë kontekst, në këtë teoremë empirike të mësuesit të lavdishëm shqiptar, që në shënimin e librit kushtuar atij gjejmë pretencën morfologjike të tingëllojë qartë, ngeshëm dhe qashtër për motivin e një rruge me emër domethënës, edhe pse ka një dimension total kriptik dhe optimistik. Është bagazhi që gjendet në gjuhën e përdorur, gjuha e përzgjedhur që krasitet nga njohuria dhe panorama e saj sintaksore. Një plasticitet artistik kumton tërë korektesën që dëshpërohet nga rrethimi natyral i një ndjesie që vjen nga shekujt si një fakt: “na shqiptarët pa fije vesvese jemi komb ma i njeter se greket e se te gjithe fiset e tjera që deri më sot njihen prej historisë në Europë”. (Traboini, 11 Prill 1910). Më tutje një një mesazh për “ata që flasin gjuhën shqipe, që rrjedhin prej fisit tonë e që janë një gjaku me ne, ti duem e ti kemi në hatër, çdo feje e çdo bese që të mbahen…”
Duke u larguar paksa nga primarja apo parësorja e këtij mesazhi brilant, që zbërthehet si postulat Bible, ana tjetër e teorisë së mirëfilltë Traboniane është një lidhje detajore me elementin dhe fatin e gjuhës, dhe me njërëzit që e flasin atë. Shkencërisht e gatuar dhe e miratuar logjikisht gjithë kjo teori klasike e përçon detajin në një tingëllimë bashkëkohore që e bën veprën e Traboinit, një postulat ritmik dhe tepër domethënës për kohën. Le ta analizojmë më konkretisht atë. Kur analiza synon anën teorike, natyrshëm duhet referenca. Në këtë rast referenca është më shumë se një argument, më shumë se një fakt historik. Në aspektin e gjuhës shqetësimi i Palok Traboinit, nuk është vetëm simptomi gjuhëlidhës, kanonik apo shoqëror e fisnor, por është shkencërisht verbal dhe lidhet me fatin e saj në evolucion. Më konkretisht, ndërsa shkenca, teknologjia dhe përparimi i gjithë atyre tipareve që përmend Traboini kanë ecur, gjuha dhe anësimi i saj ushqyes ka mbetur aty ku ka qenë ose është fryrë e tejfryrë me gjuhën e tjetrit, apo edhe të gjeturën e gatshme, ku ka munguar koherenca dhe përkushtimi i linguistëve që ta bëjnë gjuhën e shqiptarëve një gjuhë në ecje e sipër. E ndërsa Palok Traboini mëshon më shumë tek fakti historik duke cituar

e vertëton vetë Heroti, historian ndër ma të moçmit; por mjerisht ma vonë filluene me u prishë e me rrzue atë besim e me adhurue gjithafarë kafshësh, diellin, hanën, yjt etj. e u trueshin (flijojshin) atyre me desh, lopë, kual, qingja, dhi e të tjera shtazë”.

Sot është ndryshe, po ata rrjedhës të moçëm të një gjaku kanë përshtatur veten mbas teknologjisë, parasë, kompjuterit e rotullamave të ngjashme, duke bërë të njëjtën gjë që biblikisht i Madhi, Palok Traboini e ka parashikuar ndjeshëm.
Në këtë kontest mesazhi i Traboinit është alarmant për kohën dhe situatën që ne jetojmë, pasi na ka gllabëruar indiferenca dhe anësia materialistike, duke u pasuar me divorcin me gjakun për hir të meseleve katapultuese e dashakeqe.
KështuPalok Traboini kapaku brendshem i librit leximi i eseve dhe mesazheve të Palok Traboinit, janë një shtysë e domosdoshme për të kapërcyer rrethnajën e mjegullt, ku dimensioni njërëzor është mundur nga simptomania paralizuese për tërë aspektin e komunikimit me të njëjtën gjuhë. Gërmimi i tij shkencor, atribohet në një element tipik që vjen nga nocioni perëndimor i mbartjes ose propozimit breznor, pra thirjes për përfshirjen e Palok Traboinit në mesin e domosdoshmërisë historike shqiptare, e pse jo edhe në atë që sot është tepër domethënëse në fushën kërkimore të nivelit më të lartë.
Kjo në fakt nuk propozohet dhe as nuk diktohet. Si një rëndësi me argumentin dhe vlerën në brendësinë e saj, vepra e Traboinit, duhet të përfshihet dhe natyrshëm duhet të nderohet nga më shumë pena.
Duke lexuar Palok Traboinin, dhe ndjerë këtë rëndësi historike, natyrshëm relacioni breznor nuk do të ndjehet robotik ose ngritës supesh në pyetje që sot i ka shmangur ose tejësuar politika dhe interesi koruptiv i sotëm, ngado në mesin shqiptar, por ndjeshëm në lëminë e penave historike, që kërkojnë eshtra nëpër historinë e pashkruar, apo diktuar për pasaportë politike e pse jo edhe për ndonjë tender apo post, për veten, djalin apo vajzën…
Palok Traboini nuk lexohet ndryshe. Ai vjen ndryshe në lëminë e letrare shqiptare, për tu lexuar pastër dhe qartë. Ne nuk duhet ta lëmë atë të na ikë nga duart, nuk duhet ta lëmë të zverdhet dhe të heshtë…
Përse ai etërohet në plasticitetin e tij artistik, ngjizet tek poema e veçantë e tij, “Lufta e Maleve”, që në aspektin letrar kumton një risk të tharmtë, për bagazhin tonë kombëtar në aspektin vlerësues. Në tërësinë e saj, poema epike e Traboinit është një shtojcë empirike në fushën krijuese të trashëguar shqiptare. Pa përmendur emra, pa bërë krahasime, dhe madje pa synuar spostime apo dhënë pak apo më shumë vlera për larminë dhe pasurinë letare shqiptare, natyrshëm pa krahasuar krijimtarinë e Palok Traboinit me dikend tjetër në llojin e vet, ajo që bie në sy është e qartë dhe e kuptueshme. Le të shohim vargjet hyrëse:


“duel Iradija e u ndrrue zakoni
n’kambë na u ngreh Konstitucjoni
na u shpall ky usull i ri
pikë ma s’pari n’Stambolli
e mandej edhe n’Shqipni…”

Këtu elementi krijues depërton aq fuqishëm me figurativen e zgjedhur, saqë të duket vetja se ke lënë në heshtje atë që ke mësuar në lidhje me faktin dhe fatin e cituar, apo nuk të pritet derisa të lexosh më tutje të tërë poemën epike. Rima e goditur, fjala e përzgjedhur dhe mesazhi poetik arijnë dimensione të vlerësueshme dhe tepër historike e mesazhiere:

“n’katër qoshet krisi topi
u ngreh shpata dhe konopi…”

Në anën tjetër trajtimi poetik i figurave historike shqiptare si Dedë Gjo Luli, Çun Mula i Hotit (1818-1896), Gjel Çaku, Deli Meta, Mirash Lucë Kastrati, Gjelosh Gjoka, etj natyrshëm rrëfejnë lirshëm se krijimtaria e Traboinit është e mirëfilltë dhe mbart vlera. Vlerat e veprës së Palok Traboinit ngjeshin skutat e historisë dhe ndjehen krenare, mbasi vitet sollën dritë mbi to dhe e vërteta sot flet ndryshe dhe qartë. Gjuhën që ata kanë sjellë në sonduqe severgjeni e meritojnë sot si një respekt dhe si një detyrim fisnik për të shkuarën, të tashmen dhe të ardhmen e kombëtares që mbruhet dhe ushqehet në melosin dhe trashëgiminë e ardhur pastër dhe ndjeshëm në ditë tona.
Vetë fakti që Palok Traboini ka lindur në prill të vitit 1888 në Traboin të Hotit, në trojet që ndodhen në shtetin e Malit të Zi, në një familje që i takon fisit Gojçaj, kumtohet në lidhje me veprën e tij. Më tej edhe paraqitja reale e jetës duket si një mishërim i pashmangshëm. “Ka mbetur jetim në moshë të vogël dhe e ëma Nora, gjendur në varfëri, deshi ta çonte në Shkrel tek gjinia e vet, por vojvoda i Traboinit Dedë Gjo Luli, që kishte mendimin për të shkolluar një njeri nga Hoti, ku të gjithë ishin analfabetë veç priftit, ndërmjetëson dhe e dërgon në Shkodër, në ShkollënTregtare Italiane, e ku ky vogëlush hotjan do të jetonte në shtëpinë e profesorit zemërmirë Andrea Skanjeti ( i vjetri), italian ky i martuar me një vajzë shqiptare, atë bukuri qytetare shkodrane që tashmë të gjithë e njohin si Xhokonda shqiptare, Motra Tone e Kolë Arsen Idromenos.”
“Me të mbaruar shkollën në vitin 1908, në pamundësi për të vazhduar studimet e larta për gjuhësi, siç aspironte, kish arritur të mësonte 5 gjuhë, me ndërmjetësimin e Kolë Idromenos emrohet mësues në shkollën e fretënve. Po këtë vit martohet me vajzën e profesorit të vet, Katrinën, çfarë e afroi familjarisht me rrethin e elitës aristokrate shkodrane, bartëse e kulturës dhe traditave që prej kohës së venecianëve, se Shkodra dihet, ishte një Venecia e vogël, madje e ngjashme edhe nga rrethimi me ujra; tre lumej e një liqen përreth qytetit që frymëmerrte prej daljes përmes Bunës në det, duke u bërë qendra tregtare ndër më të njohurat në Ballkan. Shërbeu si mësues në Prizren në vitet 1910-11 dhe u gjend në mes të luftëtarëve në Hot kur nisi kryengritja e Malësisë së Madhe më 24 mars 1911.”
Duke rrëfyer me penën dhe mendjen e Palok Traboinit, mendoj se nuk ndjehesh i mangët në gjuhën tënde, nuk ndjehesh sakat në fjalinë dhe poezinë tëmde. Tek vepra e Traboinit mjafton të gëlltitësh një lugë të vogël nga hojet e saj dhe kurimi bëhet më i ndjeshëm se mjalti natyral, që miliona zgjoje e gatuajnë me polenin e dhuruar nga Zoti. Zoti deshi që ky mjalt të na mbërijë në duart tona.